Shillong, Jylliew 4: Da kaba ioh ia ka nam ‘Abode of Clouds’ ia ka jingdon ia ki khlaw kiba rben bad ki wah kiba khuid, ka Meghalaya ka dang ialeh ban kynshew ha ki sienjam kiba la shimkhia da ka shnong ban pynneh ia ki jingiaid sted jong ki jingtei ryngkat bad ka jingpynneh pynsah ia ka mariang, ha ryngkat bad ka sorkar jylla kaba ialeh ban pyniar ia ka Payment for Ecosystem Services (PES) Schemes bad ia ki projek jong ka Water Conservation ha kylleng ki district.
Hapoh ka jingialam u Myntri Rangbah ka Jylla u Conrad K. Sangma, ka jylla kala sdang ia ka GREEN — Grassroots Level Response towards Ecosystem Enhancement & Nurturing — Meghalaya Scheme ha u Jylliew 2022.
Da kaba pynwandur ha ka nuksa jongka PES, ki jingai jingiarap ia ki Shnong, ki Kur bad ia ki riewshimet ban pynneh pynsah ia ki khlaw ki btap na ka bynta 30 snem. Ka Meghalaya kadei ka jylla kaba nyngkong eh ban pyntreikam ia katei ka prokram bad kadei ruh kaba heh tam ka sienjam jong ka PES ha ka ri hi baroh kawei.
Hadien jong katei ka jingseisoh, ka sorkar kala sdang ia ka GREEN Meghalaya+ ban pynneh shuh shuh ia ka kumba 50,000 hektar ka khlaw. Ha u Bnai Lber, palat
2,700 ngut ki nongioh jingmyntoi ha Shillong kila ioh pdiang palat ia ka T.25 hapoh jong katei ka scheme. La pynlong ruh sa ia kawei ka jingialang ha Tura ha kaba la sam ia palat T.1.16 Klur sha ki 60 ngut ki nongioh jingmyntoi. Ki jingai jingiarap kadei kaba la kyntiew shaduh ka T.20,000 ha man la ka shi hektar ha ki jaka kiba la jied.
Ka jingiashimbynta jong ka imlang sahlang kala wanrah ia ka jingseisoh.
Ha kine ki 8 snem kiba la dep, ka jylla kala thung ia ka khlaw bathymmai ha ka jaka kaba 30,000 hektar bad la kyntiew ruh ia ka Catchment Protection Program. Ka sorkar kala buh map ruh kumba 60,000 tylli ki umpohliew, kiba la tei ia palat.

700 tylli ki jingtei ban pynlang ia ka um bad la iada 747 tylli ki tyllong um kiba kongsan. Palat 530 tylli ki shnong kila sdang ia ki jingtei ban pynlang ia ka um da kaba pyniasoh ia ka jingpynlang bad ka jingpynbha ia ka kamai kajih. Ka jingshim ia ki sienjam ha kaba iadei bad ka jinglong jingman ka suinbneng ha Meghalaya kadei kaba la ioh ia ka jingithuh ha ka ri. Ka Economic Survey 2025-26, kaba la wanrah ha ka Parliament da ka Myntri Pla Tyngka ka ri ka Nirmala Sitharaman, kala pynpaw shaphang ka jylla halor ka “Protection of Vulnerable Catchment Areas hapoh jong ka MegARISE Project, Spring Mapping Initiative bad ka Climate-Adaptive Community-Based Water Harvesting Project kum ka nuksa ban pynneh ia ka jingia ryngkat hapdeng ka sawdong sawkun jong ka mei mariang bad ka ioh ka kot.
Ka MegARISE ka thmu ban kyntiew ia ka jingduna um ha ka Wah Umiew, East Khasi Hills bad ka Wah Ganol ha West Garo Hills lyngba ka jingkhmih ia ki khlaw ki btap.
Sa kawei pat ka prokram kadei ka MegLIFE projek, ka buh ia ka thong ban pynneh 22,500 hektar jong ki khlaw kiba la sdang duhjait ha kylleng jong ki 30 tylli ki Block jong ki 12 tylli ki district. Ka jingpynjyrngam ha ki jaka sor kadei kaba la don ha ka mat. Da kaba ithuh ia ka jingdonkam ia ki jaka kiba jyrngam hapdeng ka jingpyniar ia ka New Shillong Township, ka jylla kala sdang ia ka Avenue Plantation Project ha u snem 2025.
Kane ka sienjam ka thmu ban thung 6,000 tylli ki dieng ha kylleng ki surok kiba kongsan kaban kynthup ia ki diengheh ha palat 25 Km bad ia ki diengrit ha ka 2 Km.
Ka sorkar kala pynpaw ba ka thong jongka ka long ban buh ia ka Meghalaya ha ka kyrdan kum ka nongialam ha ka rep ka riang kaba lah ban kyrda ia ka jinglong jingman ka suinbneng, ka kam jngohkai kaba iadei bad ka mariang, ka jingpynneh pynsah bad ka jingpyniar ia ki khlaw, ban iada ia ki jingdon jingem tynrai bad ban kyntiew ia ka jingtih da ka juk stad saian ne scientific mining.

