-ROOPAK GOSWAMI
Shillong, Nailar 9: Ki krem ki kroh, ki riat, ki mawbynna bad ki jingwan dur ba phylla jong ki maw ha Meghalaya ki lah ban ai kham palat tang ia ka jingitynnad ki khmat. Ka jingwad bniah kaba thymmai kala ithuh ia 14 tylli ki jaka bala shna dur hi da ka mariang (Geoheritage site) ha kylleng ki bynta ka jylla bad ong ba ki lah ban long ka nongrim jong ka Geotourism Circuits kaba neh da kaba kynthuplang ia ka Geology, kolshor, pule puthi bad ka jingkamai jakpoh ha ka thain.
Kane ka jingwad bniah kaba la pynmih ha ka Geoheritage, kadei kaba la thoh da u Ravi Ranjan Kumar, Chiruplangki Suchiang, Rimi Deka, Lalminthang Kilong, Rohit Kumar Giri bad Santosh Kumar. 4 ngut na kine ki nongthoh kidei na ka Department of Geology, North-Eastern Hill University, Shillong, katba u Rohit Kumar Giri udei na NIT Raipur bad u Santosh Kumar na ka Kumaun University.
Ha ka kyrteng “Potential Geoheritage Sites and Capacity Assessment for Sustainable Geotourism Development in Meghalaya, India,” kane ka jingwad bniah kadei kaba la pynshong nongrim katkum ka jingtohkit bniah ia ki jaka bad ka jingkhmih bniah ia ki jinglong jingman ki jaka ha kylleng jong ka Meghalaya Plateau. Kine ki nongwad bniah kila lum ruh ia ki sot nongmuna jong ki maw bad kila eksamin ia ki ban peit ia ki bynta kiba don hapoh jongki kynthup naduh ki mineral, bad ka jingdon ki fossil.
14 tylli ki jaka ha ki 4 tylli ki District
Kine ki jaka ki dei kiba don ha kylleng jongka East Khasi Hills, West Khasi Hills, West Jaintia Hills bad East Jaintia Hills.
Kine ki kynthup ia ka Krem Mawmluh, Krem Arwah-Lumshynna, Khoh Ramhah, Mawsup, Lum Kyllang, Therriaghat, Nartiang Monoliths, Nongkhlieh Karst, Sweet Falls, Laitlum Canyon, Garden of Caves, Mylliem Pluton bad Nongpoh Pluton bad kiwei kiwei.

Ha kitei ki jaka la khmih bniah ia ka jinglong kyrpang ka jongki ha kaba iadei bad ka jinglong pher ki maw, ki rukom wan dur, jinglong phylla, ka jingkordor ha ka jingstad saian, ki lad ban pule bniah, ka jingshngain bad ki kabu ha ka kam jngohkai pyrthei.
Ka Krem Mawmluh kadei kaba la ithuh ha ka pyrthei baroh kawei, kum kawei na ki 100 tylli jki Global Stratotype Sections and Points. Ka rukom shong kynrong ki maw, kala kdew ia ka jingsdang jong ka Meghalayan Age, kumba 4,200 snem mynshwa.
Ha Therriaghat, ki nongwad bniah kila pynpaw ia ka jingpynneh pynsah ia u pud u sam jongka Cretaceous-Paleogene bad pynbiang ia ki rekod kiba iadonbynta bad ka jingduhjait kaba kyllum lang kaba la jia ha ki 66 million snem mynshwa.
Ka khana ha lyndet ka rukom long ki jaka ha Meghalaya
Kiwei ki jaka ki iathuh ia ki khana ba kham pher jong ka rukom long ki jaka.
Laitlum Canyon ka pyni ia ka jaka them, ki riat ba jrong bad ki jaka ba khongwain. Ka Mylliem bad Nongpoh Plutons ki ai ia ki sabut jong ka rukom kylla dur ki jaka naduh ki por hyndai hynthai, katba ka Nongkhlieh Karst ka mihkhmat ia ka jinglong kyrpang ka jylla ha ka jingdon ia ki jaka mawshun ha ka thain.
Ki Mawbynna ha Nartiang ne Nartiang Monolith ki wanrah ia ka jinglong ki maw ryngkat lang bad ka kolshor kaba naduh hyndai hynthai. Ka jingwad bniah kala batai ia katei ka jaka ba ka don bun byllai ia ki mawbynna kiba la pynieng ha kawei ka jaka kaba la kot palat ia ki spah snem.
Ki nongwad bniah kila kdew ruh ia ka jingdon bynta ka kolshor bad ki sawdong sawkun kum ka “Garden of Caves”, ha kaba ka riti dustur tynrai ka pyniasoh bad ki krem ki kroh bad ki jingwandur jong ki maw, ka deiti bad u Ramhah.

Ka Sohra ka lah ban dei ka jingsdang
Ka jingwad bniah kala iohi ia bun kiei kiei ha kylleng jong ka thain Sohra, ha kaba 4 tylli na ki jaka kiba la tyrwa ki jngai tang hapoh 15-km kawei na kawei pat.
Kane ka thain kadei kaba lah dep ban khring ia palat 500,000 ngut ki nongjngohkai man la ka snem, katkum ka jinglap ha ka jingwad bniah. Ki nongwad bniah kila tyrwa ruh ban don ia ka Geotourism kaba 2 sngi ha Sohra bad ban bteng ban pynjlan sha ka 4 sngi haba pyniar ia ka shaduh ka Therriaghat-Jowai Corridor.
Ka jingthmu ka long ban ai ia ki nongwankai ia ki jingtip kiba bun halor ka rukom long ki jaka ha kane ka thain kaba ki iohi, ban pynkylla ia ki krem, ki maw bad ki riat ki ram kum ki jaka ban sangeh ryngkat bad ka jingpeitbniah thik pa thik ia ka rukom long ki maw bad ki lum ym tang ban shu shim bad kidei ki jaka kiba khring lyngba ka jingitynnad ka jongki.
Ka lah ban kamai jakpoh
Ki nongwad bniah kila ong, ba ka Geotourism ka lah ban long ka lad kamai jakpoh ia ki shnong ki thaw lyngba ka jingdon ki ‘Guide’ napoh ka shnong, ki jaka sah bad jaka bam, ki jaka pynieng kali, ka jingdie ia ki tiar kiba la thain da ki kti bad kiwei kiwei ki mar kiba pynmih ha ka shnong.
Kila ai jingmut ruh ia ki bynta jong ka GeoGift, GeoActivity, GeoHouse bad GeoFood, kynthup ia ki jaka sah kiban pynbiang da ki shnong bad ki jingbam tynrai jong ki Khasi na ka bynta ki nongjngohkai khnang ba kin ioh ban mad ia ki.
Watla ka Meghalaya kadei kaba la pdiang lypa ia palat 1.2 million ngut ki nongjngohkai man la ka snem, ki nongthoh kila iohi ia ka bynta ban wanrah ia ki jingtei kiba iadei bad ka Geological Tourism ryngkat lang bad ki mar ne ki tiar ban die sha ki nongjngohkai. Kila maham ba ia ki kam ban pyniar ha kaba iadei bad ka kam khaii pateng ka long kaba donkam bha ban dang khmih bniah shuh shuh.
Ka jingmaham : Iada hashuwa ban kyntiew
Ka don ruh ka jingmaham kaba shai kdar ha kane ka jingwadbniah.
Ki katto katne ki jaka kiba la tyrwa kidei kiba mad ia ki jingeh na ki kam ki jam kiba trei ba ktah ki briew. Ki nongjngohkai kila ai jingmut ba dei ban iada ia ki katkum ka ain, ka rukom pyniaid bad khmih bniah ia kitei ki jaka, ka jingbuh kyndon ia ka jingrung bun jong ki nongjngohkai, ki jingthoh, ka jingkhmih bniah bad ka jingiashimbynta ki shnong ki thaw, hashwa ban kyntiew ia kine ki jaka kum ki jaka jngohkai.
Ka jingwad bniah kala iakren ia kumba 350 ngut ki nongwankai ha ka shi sngi ha Krem Mawmluh ha ka por ba jur bha ka jingleitkai jong ki paitbah kum ka bynta ban khmih bniah ia ka jinglah ban pdiang ia ki nongwankai.
Kane ka long kaba kongsan ia ka Meghalaya, ha kaba ki katto katne ki jaka kiba pawnam, kiba la khring ia ki paidbah, kidei kiba la mad lypa ia ka jingtynjuh na ka jingwan bun palat jong ki nongjngohkai.
Ka UNESCO Global Geopark?
Ki Nongwad bniah kila pynkut da kaba ong, ba ka rukom long jong ki jaka ba kham phylla bad ka jinglong kordor jong ka kolshor ha Meghalaya kan pynlah ban long kum ka kyrtong na ka bynta ka jaka jngohkai hapoh jong ka UNESCO Global Geopark. Kila pynpaw ba kane ka jingioh jingithuh kan kyrshan ia ka jingpynneh pynsah bad ia ka jingroi jong ka thain.
Kane kadei ka jingai jingmut jong ki nongwad bniah, ym kum ka jaka bala don lypa ka jingithuh hapoh ka UNESCO.
Na ka bynta ka Meghalaya, ka jingwad bniah kala tyrwa ia kiwei pat ki lynti ha ka rukom peit ia ka kam jngohkai, ki maw jong ka jylla bad ki jingthaw bad jingwandur jong ka jinglong jingman ki lah ban kylla long kiba khring ha ka hok kaba ki don, da kaba plie lad ruh ia ki kabu ban wad bniah, pule puthi bad ka jingkamai jakpoh jong ki shnong ki thaw.
Hynrei ki nongwad bniah kila ai ia ka kyrwoh kaba shai kdar bha, ba dei beit ban iada ia ka ‘Geological Heritage lada dei ban pynlong ia ka kum ka spah bah ha ka kam jngohkai.

