Shillong, Nailar 20: Ka jingsawa jong ka Saitar kala sdang ban long kaba niar bha ban iohsngew ha Meghalaya. Shisien kaba long shi bynta ha ka kolshor bad ka rukom im jong ki Khasi, kane ka jingtem da ki ksai mynta ka dei kaba lah ban tem sa tang da katto katne ngut eh ki nongtem, katba bun ki nongshna ia kane ka jingtem kila sdang ban duna bha.
Katkum ka jingwad bniah da u Banshailang Mukhim, kaba la leh hapoh jong ka Chief Minister’s Research Grant (CMRG) 2024–25, ula lum ia ki jingtip kiba bniah halor ka histori, jingshna, jingtem bad ka jinglong jingman jong ka Saitar. Kane ka jingwad bniah ka kynthup ia ka jingleit ha kylleng ki jaka, ka jingshim interbiw ia ki nongtem bad ia ki nongshna bad ka jingpeit markhmat ia ka rukom shna ia kane ka jingtem.
Ka jingwad bniah kala ai jingmut ba ka Saitar ka dang don jaka ha Meghalaya ha ka jingkylla ka kolshor jong ka tem ka put, da kaba wanrah biang ia ka ym tang ban shu pynneh pynsah ia kane ka jingtem kaba la rim.
Ka Saitar, kaba iasyriem bad ka Sitar ka ri India, kadei kaba iadonbynta bad ka Ka Leitkai Khynraw, ka rukom leh jong ki Khasi haba ki samla shynrang ki leitkai sha ka iing jong ki samla kynthei ban wad paralok. Ka tem ka put kadei shi bynta jong ka jingiakren iakhana ha ka imlang sahlang, ha kaba ka Saitar kala shakri kum ka atiar ban pynpaw ne pynsngew. La tem ruh ia ka ha ka por ialeh sngewbha ha ka longiing longsem ryngkat bad ka rwai ia ki jingrwai kiba don ia ki kyntien ban sneng ban kraw na ka bynta ki khynnah bad ki samla.
Katba nang iaid ki por, ym ju kham da ioh koit suh ia kane ka jingtem ha ki rynsan paitbah. Katba ia ka Duitara, Ksing bad kiwei pat ki jait jingtem kidei kiba la pyninam ha ki tamsa kiba iadei bad ka kolshor bad haba leh ia ki ‘Recording’, hynrei ka Saitar kadei kaba la pyndonkam tang da katto katne ngut eh ki nongtem ha ki thain nongkyndong.
Ka don sa kawei ka jingeh, ban lap ia ka Saitar kadei kaba eh bha ne wat ban lap ia uno uno uban tem ia ka.
Ia kane ka jingtem la shna da ki kti, ha kaba ki nongshna ki Shaniah da ka jingpyndonkam ia ki tiar ki tar tynrai bad ia ka sap ka phong kaba kila sakhi bad ioh jinghikai. Ka rukom shna ka shim por kumba 5-7 sngi, katba ka dieng kaba kila pyndonkam na ka bynta kane ka jingtem kadei kaba la thad pyntyrkhong kumba katto katne taiew hashwa ban pynwandur ia ka.
Ka rukom shna ka long kaba kyrpang bha, la pyndonkam da ka Dieng Byrtien namar ba ka long kaba bha bad kaba neh slem, katba ia ki waiar sainar kynthup ia ki nar kiba pyndonkam na ki waiar Brake jongka thuk thuk kidei kiba la pyndonkam kum ki ksai. Ka rukom pynshong ia ki ksai kadei kaba la pynshong ha kata ka rukom da ki shkor ne doh kaba long kum shi bynta.
Hynrei kam don satia kano kano ka kyrdan na ka bynta ban shna ne ai jinghikai ia ka Saitar. Ki nongshna ki shna ia kane ka jingtem na ka bynta ialade shimet ne haba don kano kano ka jingkyrpad. Na ka bynta kino kino kiba kwah ban nang tem kane kala pynmih ia ka jingeh kaba khraw, ki don katto katne ki jingtem kiba lah ban ioh bad tang katto katne ngut eh ki briew kiba lah ban hikai ban tem ne ban shna ia ki.
Ka Pynter Orchestra kadei kaba lah pyndonkam bha ia ka the Saitar ha ka tem ka put ka jongka bad kala rah ruh ia kane ha ka rynsan kiba heh jong ka ri. Ki nongtem kiba la ioh ia ka lad ban tem ia ka Saitar kila shem ba kala pynmih ia ki sur kiba sngewtynnad kiba lah ban pyniahap bad ka tem ka put tynrai u Khasi ryngkat bad kiwei pat ki rukom tem jong kiwei pat.
Kane ka jingwad bniah ka shem ruh ba lada wanrah biang ia kane ka jingtem ha ki skul bad ki skulbah, pynlong ia ki Workshop na ka bynta ki nongtem bad ki nongshna, ban lum thup ia ki jingtip bad ia ki sap, ban pynbha ia ki tiar ki tar bad ban pynshlur ia ki nongtem ban pyndonkam ia ka Saitar ha ki Recording, ka jingiatem khleh lang bad kiwei pat ki jingtem bad ki jingtem ha khmat jong ki paitbah. Ki tamasa kiba iadei bad ka kolshor bad ki rynsan digital ki lah ruh ban iarap ha kaban pynithuh ia kane ka jingtem na ka bynta ki nongpeitkai kiba bun.
Na ka bynta ki nongshna, kala don ka jingsngewkhia kaba mardor. Sa tang katto katne ngut eh kiba nang ban shna kidei ki bym don ia ka lad ba kin sam ia kane ka jingnang jingstad ka jongki sha kiwei pat, ka don ka jingma ba ka Saitar ka lah ban neh ban sah tang kum ka jingpyninam ne jingbuh kai pynitynnad ym shuh kum ka jingtem kaba pynmih ia ki sur kiba sngewtynnad.
Ka jingwad bniah ka tyrwa ba lah ban iohsngew biang ia ka Saitar, ym tang kum ka jingpynkynmaw ia ka histori jong ka tem ka put u Khasi hynrei kum shi bynta jong ka jingtem kaba la thaw da ka Meghalaya mynta. Ka jingpynkhie im ka lah ban shong ha kaban pyniasoh ia ki nongshna kiba dang nang ban tei ia ka bad ki nongtem kiba dang samla kiba peitbniah ban ioh ia ki sur jingsawa kiba thymmai.
