Shillong, October 4: Ka Meghalaya kala ioh ia ka rekod halor ka jingdon palat 33% ki jaka ba tuid um, hynrei ha ka khanasamari kaba dang shen, la kdew ia ka jingmih ki jingsngewkhia halor ka jinglang ki jakhlia kynthup ka ktieh, shyiap bad khyndew (Siltation) bad ka jingdon ruh ia ki tyllong um ki bym shim la pyndonkam shuh.
Ka Second Water Bodies Census kala dep ban ithuh 17,731 ki jaka ba tuid um ha ka jylla haba ianujor bad ki 13,332 tylli ki ba la mih ha ka khanasamari ha ka sien kaba nyngkong.
Na kitei 16,440 (93%) kidei kiba la pyndonkam, hynrei ki tyllong um ki bym shim la pyndonkam kala kiew na ka 712 tylli sha ka 1,291 tylli, ka jingkiew kaba long 81.3%.
Ka jingkiew ka ktieh, shyiap bad khyndew kadei kawei na ka mat kaba heh kaba la rekod ha ka khanasamari. Kumba 8,270 tylli ki tyllong um ne 47% na ka jingdon ka jongki, kadei kaba la pyntip ba kala don ka jingkiew ha ka jingdon ka khyndew, shyiap bad ka ktieh.
Napdeng kitei 7,010 ki pung, 1,064 tylli ki Water Conservation Schemes, ki pung pynlang um bad ki Check Dams, 77 tylli ki Reservoirs bad 52 tylli ki pung.
Ka khanasamari kala kdew ba ka jingkiew ka jingdon ka khyndew bad ka ktieh ka lah ban pynduna noh ia ka um na ka jingtei ban pynlang ia ka um bad ki don ki khep ba kala noh synniang ha kaban shlei um ha ka por ba jur slap. Ka jingkiew ka khyndew, shyiap bad ka ktieh, ka long ka jingdonkam ban weng noh (Desiltation) ia ka ktieh, shyiap bad khyndew kadei kaba la ithuh kum ka lad ba lah ban pynbun ia ka jingpynlang ia ka um.
Ka khanasamari kala kdew ruh ba ki pung ki don haduh 14,742 tylli kaba long 83.14% ha ka jingdon baroh. Ka jylla ka don ruh 2,383 tylli ki Water Conservation Schemes, ki pung pynlang um bad ki Check Dam, 243 tylli ki Reservoir, 128 tylli ki pung, 83 ki jingtei pynlang um bad 152 kiwei pat ki tyllong um.
Ka jingdon ki pung kala kiew da 39.5% naduh ba la leh ia ka khanasamari ha ka sien kaba nyngkong. Ki pung um kila kiew sha ka 70.7%, katba ka jingdon ki Reservoir kala kiew sha ka 140.6%. Ka jingdon ki jaka pynlang um pat kala hiar sha ka 17%.
Kine ki dak ki shin kila kdew ia ka jinghiar ia ka jingdon ia ki jingtei kiba rit ban pynlang um ha ka jylla khamtam ha ki thain nongkyndong.
Kiba bun na kitei ki tyllong um kidei kiba la longtrai da ki kynhun shimet
Ka jinglongtrai kadei kawei na ki mat kaba la paw hakhmat bha ha ka jylla Meghalaya ha kaba iadei bad ka jinglong jingman jong ki um bad ki tyllong um.
Ka khanasamari kala lap ba 13,366 na ki tyllong um ne 75.4% kidei kiba la longtrai da ki kynhun shimet. Na kitei 11,853 kidei kiba la longtrai da ki riewshimet.
Ki tyllong um kiba la longtrai da ki bor sorkar ki don baroh 4,365.
Ka kaiphod kala lap ruh ba 96.4% jong ki tyllong um kidei kiba don ha ki jaka jong ki riewlum, kaba pynlong ia ka shnong ka thaw kum ka bynta kaba kongsan tam ban sumar bad ban pynneh pynsah ia ki.
Ha kajuh ka por, tang 389 tylli ki tyllong um kumba 7% ki don ia ka Water Users’ Association.
Ka jylla ka don 2,230 tylli ki tyllong um kiba la pyniasoh bad ki Scheme ka Sorkar Pdeng bad sa kumba 1,099 tylli la pynrung ha ki District ne State Irrigation Plan.
Ka Khanasamari kala rekod ruh ia ka jingdon ka jingkyntur pud ia ki 222 tylli ki tyllong um, kynthup ia ki 164 tylli ki pung um, 49 tylli ki Water Conservation Scheme, ki jingtei kiba rit da ki maw ban pynlang um bad ki Check Dam bad 6 tylli kiwei pat ki tyllong um.
Kitei ki nombar ki long kiba biang ia ka jylla kaba ioh pdiang ia u slap ba jur, hynrei ka dang iai mad pat ia ka jingkyrduh um ha ki katto katne ki jaka ha ka por ba rkhiang ka mariang.
Ka jinglong riat ha Meghalaya kala ailad ia ka um slap ba kan tuid sted bha bad ka um kam shim la ioh ban ngam ne ksam shapoh sla khyndew. Kane kala pynlong ia ki pung, jaka pynlang um, ki check dam bad kwiei kiwei ki lad pynlang um kiba kongsan ban buh ia ka um ha ka por lyiur ban ioh pyndonkam noh kham hadien habud.
Ka kaiphod kala ong ruh ba ka Meghalaya ka dang pyniar ia ki tyllong um ban shimkhia ia ka jingkyrduh um ha ki aiom ba duna ban ioh ia ka um. Ka Draft Integrated State Water Policy kala tyrwa ruh ban buh ia ki Reservoirs bad Check Dam ban lum ia ka um ha ka por lyiut.
Hynrei ka khanasamari kaba dang shen, kala pynmih pat ia ka jingkylli, ba haduh katno ki jingtei kiba la don lypa kin lah ban bteng ban pynlang thikna ia ka um?.
Ha kaba kala don ka jingpyntip ba haduh 47% kala don ka jingkiew ka ktieh, shyiap bad khyndew bad palat 1,200 tylli ki tyllong um kidei ki bym shim la pyndonkam shuh, ban sumar bad pynneh pynsah ia kitei ki jingtei kan long kaba kongsan bha kum da kaba shna ia kiba thymmai.
Na ka bynta ka jylla, kaba pahuh ia u slap bad ka don ruh ia ka jingmad ia ka aiom kyrduh um kadei kaba jia shisha, da kaba buh bad pyntreikam ia kine ki jaka pynlang um, kan dei kawei na ki jingeh ban mad nangne shakhmat.
